Over zen en leven

Het was een prachtweek. Deze keer niet met de mannen op reis geweest, maar gewoon lekker een weekje thuis, beetje voetballen, beetje huis opruimen, en dagtochtjes natuurlijk. Eindelijk onze mammoetkies gevonden, in Naturalis. Twee keer zo groot en twee keer zo goedkoop als de kies die we in Neeltje Jans hadden gezien, dus direct gedaan. Kun je gewoon kopen, een mammoetkies. Gaatje vullen bij de tandarts is duurder! Het zijn rare tijden. Later bij de Wijze Kater nog een amethistgeode gevonden, ook prachtig. Heel mooi ’s avonds met een waxinelichtje erin. Met het fossiele middenvoetsbeen van de steppewisent dat we in Neeltje Jans hadden gescoord een prachtverzameling. Genieten! (Een tirade over gehechtheid en materialisme mag u hier zelf naar behoefte invoegen, ik geniet alleen maar. En wat heb je tenslotte aan geld op de bank.)

Ook interessant was ons dagje pretpark, Duinrell in dit geval. De attracties zijn daar onderverdeeld in drie categorieën: te eng voor ons alledrie, te kinderachtig voor de mannen, en leuk voor Tom maar nog een beetje spannend voor Jeroen. Tom houdt van gezelligheid en zag het niet zo zitten om in z’n eentje zijn attracties te beleven. Pijnlijk gevolg was dat we geen één ding gedaan hebben. Een goede les voor een volgend uitstapje. Wel een prettige wandeling hoor, lekker in het zonnetje. Als pleister op de wonde mochten ze allebei ballen gooien. Dat kost dan weer extra, maar wel altijd prijs. Ze hebben daar ook allerlei snoep-, snack- en souvenirwinkeltjes, dus de volgende keer gaan we een gezonde boswandeling maken.  Friet hebben we ook nog gedaan, maar bij de snacktent wemelde het van de opdringerige kauwtjes en zilvermeeuwen. Toen we net verkast waren naar een rustiger plekje viel Jeroens bakje friet op de grond. Onmiddellijk ontfermde een horde hongerige patatvogels zich alsnog over de inhoud. Net een school piranha’s, in vijf seconden schoon op. Jeroen’s grote liefde voor zilvermeeuwen heeft de brute aanval op zijn frietmoment gelukkig overleefd. Toen ik gisteren na afloop van het Dolfinarium aan hem vroeg wat hij het het leukst had gevonden, waren het de meeuwen, met stip op 1! (In Zeeland had hij een tekening op het strand gemaakt en erbij gezet: ‘Van Jeroen voor de miwen’).

Onder al dit heerlijke samenzijn woelde in mij een diep dilemma. Heb er al eens een losse flodder over afgeschoten, maar het laat me niet echt los. Daarover meer in de volgende blogpost. Hee, een cliffhanger…

Er zijn boeddhisten die vinden dat er veel boeddhisten zijn. Er zijn er ook die vinden dat er weinig zijn, en dat de boeddhisten die vinden dat er veel zijn dat alleen maar vinden om zichzelf een positie te verwerven. Die twee stammen voeren oorlog volgens Elsevier.

Beter de politiek de politiek laten en intens zitten. Niet piekeren over vervulling.

Was deze week met m’n zoons in Zeeland. Geweldig! In tegenstelling tot wat Jeanette (die ik na lange tijd weer eens heb ontmoet, in Middelburg, now that we’re here…) ons wil doen geloven met Zen in Zeeland, bestaat er gewoon geen zen in Zeeland. Helemaal geen spoortje van te vinden! Beter kan niet. En ik weet het ook nog zo net niet met die bevrijding uit het rad van dood en wedergeboorte. Als het er zo uitziet als de afgelopen week wil ik nog wel een miljoen keer terugkomen. Zonder mokken. Wat een geweldige tijd. De mannetjes zijn mannen geworden dus we waren met drie. Het was zo fijn om samen te zijn. Lekker buiten, veel sporten, vlees en uit eten, biertje drinken (eh, dat dan weer niet collectief) en voetbal kijken. Schitterend weer erbij, klaar. Alleen maar fijne dagen, alleen maar genieten.

Heb me ook nog verdiept in de Nederlandse vertaling van Stephen Batchelor’s Buddhism without Belief. Viel me toch zwaar tegen na die imponerende lezing van ‘m. Een ongrijpbare mengelmoes van semi-praktische maar niet adequaat uitgewerkte pop-psychologie, theoretisch-theologisch-filosofisch-cultuurkritische stukjes over de aard van het boeddhisme, waarbij het niet aanhangen van het geloof in wedergeboorte als revolutionair wordt gepresenteerd, terwijl dat toch een oude herkauwde koe uit de sloot is, en aanmoedigingen om zelf te gaan mediteren en dan maar de stroom van langstrekkende gedachten waar te nemen en los te laten. Een rommeltje. Geen van de drie (psychologie, theologie, handleiding meditatie) komt uit de verf. Het is lang geleden dat ik in een boek heb gekliederd, maar hier heb ik kantlijnen vol geschreven met opmerkingen. Een gemiste kans aan alle kanten, wat mij betreft. Jammer. Het boekje schijnt een paar honderdduizend keer verkocht te zijn. Ik begrijp de hype niet.

Tenslotte kreeg ik een stukje toegestuurd uit Trouw over iemand die zichzelf dai osho ('grote zenpriester') dubt. En vervolgens bepaalt wie hem mag opvolgen. Letterlijk te treurig voor woorden. Niet eens meer over beginnen, onbegonnen werk.

Volgende keer weer allemaal feestelijke berichten. Nu maar gewoon zitten, poten in de klei en geen kouwe drukte. Het ware hart van het boeddhisme is stil en onzichtbaar.

Vandaag was het symposium ‘Boeddhisme en cultuur’, met Stephen Batchelor. Paul van der Velde was overigens ook zeer de moeite waard, over bijgeloof in Zuid-Oost Aziatisch boeddhisme. Ervaringsdeskundige, die wereld gaat leven als hij praat, haast een sprookje.

Om de een of andere reden had ik nog nauwelijks iets van Batchelor gelezen. Misschien mede daarom sloeg hij in als een bom. Echte Brit, relativerend, intelligent, kennis van zaken, heel strakke analyse van het boeddhisme, de kernpunten daarvan (als ik ze zo mag noemen in zijn postmoderne benadering) en een heldere kijk op heden en toekomst van het boeddhisme in de moderne tijd. Batchelor spreekt van een ‘culture of Awakening’, niet van een religie. Nog een beetje nagepraat. Als je zo iemand dan ziet, moet je het ook maar uitbuiten.

Ik was onder de indruk, waarschijnlijk niet in de laatste plaats omdat Batchelor precies lijkt te expliciteren wat er bij mij leeft. Dus thuis een beetje gegoogled. Een praatje van hem tijdens een retraite vond ik alweer heel anders. Licht plichtmatig, een paar koan, vooral verwijzend naar de ‘zo-heid’ van dingen, het simpele, alledaagse. Dat is goed, maar ik miste scherpte, bezieling en de stap in het diepe, de afgrond van niet-zelf in. Misschien kwam dat in het volgende praatje. Hoe dan ook, ik schreef mijn lief: ‘Hij is goed, maar niet geworteld. Hij praat van buitenaf, ook als hij een retraite leidt. Vind het niet zo indrukwekkend hier, terwijl het vanmiddag insloeg als een bom. Maar dat was natuurlijk meer beschouwend-filosofisch, over de ontwikkeling van het boeddhisme. Hm.’

Dat niet geworteld zijn is vooral intuïtie, ik weet het niet zeker. Had dat gevoel al na een paar zinnen en het bleef de rest van de inleiding hangen. Alsof ik iets zou zeggen over Tibetaans boeddhisme of vipassana. Terwijl Batchelor toch een flinke tijd in een Koreaans zenklooster heeft getraind en de retraite op die leest geschoeid was. Eens kijken wat anderen vinden. Ridderlijk plaatst Batchelor een kritische recensie van zijn boek ‘Buddhism without belief’ op zijn eigen site. Niet dat ik daarmee wijzer werd in de context van mijn eigen vraag (‘Is hij primair filosoof of primair praktijkman?’), maar wel mateloos interessant. De auteur, Bhikku Punnadhammo, schrijft:

‘It is most telling that Mr. Batchelor sees a belief in rebirth as a "consolation." [ N.B. Batchelor ziet karma en wedergeboorte als cultuurgebonden aspecten van het boeddhisme, en dus niet als essentieel voor de stroming.] He recognizes the incongruity of this by calling it a "curious twist that westerners find [it so]" (p35) Nevertheless he claims that "an agnostic Buddhist looks to the Dharma for metaphors of existential confrontation rather than consolation." (p.18) It is only a very superficial understanding of rebirth that finds any consolation therein. It is not an escapist fantasy, but an understanding that confronts the terrible realities of birth, old-age, sickness and death head on. Anyone who has contemplated these ideas in depth begins to have a detachment from the world of sensuality and form. How can that which is repeated endlessly and always ends in the same sorry way have any appeal?

It is more likely the fantasy of annihilation that is the consolation. One can pretend to be brave and accept extinction but thereby escape all the awful consequences of karma (or so one may imagine.) The picture is not as simple or as one-sided as "Buddhism Without Beliefs" would have us believe.’

Heel spannend: het geloof in wedergeboorte als troost of de realiteit van wedergeboorte als afschrikwekkend perspectief. Een omkering van formaat. Van een duidelijk meer traditionele boeddhist, die zich niet zomaar de leerstellingen van karma en wedergeboorte laat ontnemen. Overigens vraag ik me wel af wie hier de hoofdprijs Calvinisme krijgt. Mijn god, het beeld van een eindeloze herhaling van wedergeboorten met niets dan ellende in het verschiet ('repeated endlessly and always ending in the same sorry way' en 'the awful consequences of karma'). Kom, we gaan nog eens op excursie met Jeroen Bosch. Gelukkig is er nog het Nirwana.

Ik laat het hier even bij voor nu, het is al laat en ik hoop dat dit weer voldoende inspiratie is. Doorklikken en boeken lezen kan altijd. Er gebeurt van alles!

P.S. Naar aanleiding van de tekst dacht ik dat Punnadhammo een verstokte Zuid-Oost Aziatische boeddhistische monnik was, maar nu snap ik het Calvinisme in zijn tekst: 'Punnadhammo is a Canadian, born Michael Dominskyj in Toronto in 1955'. Een westerling dus.

Gisteren afscheid genomen bij ZEN onder de Dom. Vast niet voor eeuwig, maar toch. Veel oude vrienden en bekenden, gezellig om samen te zitten, met een biertje na afloop. Ruud nam het woord na de zit en ik kan daar niet zo goed tegen, het was heel ontroerend. Ik kreeg een hoogstwaarschijnlijk belachelijk duur maar schitterend cadeau, een professioneel ingelijste afdruk op rijstpapier van een linoleumsnede door een Japanse kunstenaar, Senpan Maekawa (1888 – 1960). Het British Museum zegt: ‘He was one of the great personalities of twentieth-century Japanese prints’.

Ik doe ‘m hier bij, omdat het zo mooi is dat het zonde is als ik er alleen van geniet. De titel is Tori (Vogels), uit de serie Yagai Shônin (Buitenschetsen) uit 1928.

De prent is heel eenvoudig en heel bijzonder, roept een wereld op, als een haiku. Een man, liggend op een heuvel, zijn hoed op een stok en drie vogels in vlucht. De stilte van de schemering, vogels brengen de ruimte tot leven, de geur van gras. Mijn liefste moment. Zo kijk ik ook uit mijn raam.

Guus, die bij ons eerste lustrum vijf haiku schreef (klik hier voor de originelen!), maakte er ditmaal vijf bij de prent. Eén is er gekalligrafeerd door een Japanse vriendin van Ruth:

In het avondlicht
het geluid van vogels
ijler en ijler

De andere vier:

De hoed op mijn stok
knikkend in de zachte wind
als ik ga liggen

Voorbij die oever
verdwijnt hun reflectie –
een vlucht vogels

Een kussen van gras
op een mat van aarde
buigend riet

Aangekomen
waar het stille water
de hemel toont


Heel erg mooi. Dankjewel.

Ik wil iedereen die er gisteren was, bedanken. Iedereen die er niet was ook, alle mensen waarmee we samen hebben gezeten de afgelopen 15 jaar. Het was fijn om het samen te doen. We zullen elkaar blijven tegenkomen. Ik kijk ernaar uit.

ZEN onder de Dom gaat door onder de bezielende leiding van Johan en Wieger. Dat is mooi. Ik laat intussen alles even bezinken en kijk, naar de vogels in het avondlicht, ijler en ijler.